ଭାରତର ଗ୍ରାମୀଣ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବାରେ FPO-ପ୍ରଧାନ Agrivoltaics (କୃଷି-ସୌରଶକ୍ତିର) ଭୂମିକା

"କର୍ଣ୍ଣାଟକର ଟିପ୍ଟୁରରେ ଇଣ୍ଡିଆନ୍ ଆଗ୍ରୋ ଇଣ୍ଡଷ୍ଟ୍ରିଜ୍ ଫାଉଣ୍ଡେସନ୍ କ୍ୟାମ୍ପସରେ 200 କିଲୋୱାଟ୍ ଏଗ୍ରିଭୋଲ୍ଟାଇକ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି"

କୃଷକ ଉତ୍ପାଦକ ସଂଗଠନ (FPO) ଭାରତର ଉଭୟ ଛୋଟ ଓ ସୀମାନ୍ତ କୃଷକମାନଙ୍କୁ ସାମୂହିକ ଉଦ୍ୟମ ମାଧ୍ୟମରେ ସଶକ୍ତ କରିବାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଧାର ଭାବେ  ହୋଇଉଠିଛି। ଏହି ସମ୍ଭାବନାକୁ ଚିହ୍ନଟ କରି, ଭାରତ ସରକାର 2020 ମସିହାରେ “10,000 କୃଷକ ଉତ୍ପାଦକ ସଂଗଠନ ଗଠନ ଏବଂ ସମ୍ବର୍ଦ୍ଧନ” ନାମକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଯୋଜନା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। 2025 ଆରମ୍ଭରେ ଏହି ଯୋଜନା 10,000 FPO ଗଠନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରିଥିଲା, ଯାହା ସଂଗଠିତ କୃଷି ଉଦ୍ୟମକୁ ଆଗେଇ ନେବାରେ ଏକ ବଡ଼ ସଫଳତା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।

ଫେବୃଆରୀ 2026 ରେ ଜର୍ମାନୀରେ ଆୟୋଜିତ ବିଶ୍ୱର ଅଗ୍ରଣୀ ଜୈବିକ ଉତ୍ପାଦ ପ୍ରଦର୍ଶନୀ BIOFACH 2026 ରେ, ଭାରତୀୟ ପାଭିଲିଅନର 67 ଟି ସହ-ପ୍ରଦର୍ଶକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ FPO ମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଥିଲେ। ଏହା FPO ମାନଙ୍କର ବଢ଼ୁଥିବା ଭାଗିଦାରି ଏବଂ ପରିଚୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ।

ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାରତରେ ପଞ୍ଜିକୃତ FPOର ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରାୟ 18,000। ଏହାମଧ୍ୟରୁ 1,100 ରୁ ଅଧିକ FPO ଏମିତି ଅଛନ୍ତି ଯାହାଙ୍କ ବାର୍ଷିକ ବ୍ୟବସାୟ 1 କୋଟି ଟଙ୍କାରୁ ଅଧିକ। ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଏହି ସଂଗଠନମାନେ ବ୍ୟାପାରିକ ଭାବେ ସୁଦୃଢ଼ ହେଉଛନ୍ତି ଏବଂ ଗ୍ରାମୀଣ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ ରଖନ୍ତି। ତଥାପି, ଅନେକ FPO ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଅଛନ୍ତି କିମ୍ବା ଆର୍ଥିକ ଚାପର ସମ୍ମୁଖୀନ। ଏହାର ପ୍ରଧାନ କାରଣ ହେଉଛି ନିୟମିତ ଏବଂ ସ୍ଥାୟୀ ଆୟ ଉତ୍ସର ଅଭାବ, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ପରିଚାଳନା ଖର୍ଚ୍ଚ ପୂରଣ କରିବା ଓ ବଜାରର ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ମୁହାଁ ଦେବାରେ ଅସମର୍ଥ କରେ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ଅନେକ FPO ଅଟକିଯାନ୍ତି କିମ୍ବା ବନ୍ଦ ହୋଇଯାନ୍ତି।

FPO ଗୁଡ଼ିକୁ ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିରତା ପ୍ରଦାନ କରିବା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସ୍ଥାୟୀତ୍ୱ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବାରେ ଆୟ ଉତ୍ସର ବିବିଧତା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇପାରେ।

ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ, ଏଗ୍ରିଭୋଲ୍ଟିକ୍ସ—ଅର୍ଥାତ୍ ଚାଷ ସହିତ ସୋଲାର ଫୋଟୋଭୋଲ୍ଟିକ୍ (PV) ସ୍ଥାପନ—FPO ମାନଙ୍କୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବାରେ ଏକ ଭଲ ସୁଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରେ। ଏହାରେ ଏକେ ଜମିରେ ଫସଲ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ସୌର ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ ସମୟକାଳୀନ ଭାବେ କରାଯାଏ। ଏହା ଜମିର ଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ୟବହାରକୁ ସମ୍ଭବ କରେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ଓ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଶକ୍ତି—ଦୁହେଁ—ଏକକାଳୀନ ଉତ୍ପାଦିତ ହୁଏ।

ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ ହେଉଛି, FPO - ପ୍ରଧାନ ଏଗ୍ରିଭୋଲ୍ଟିକ୍ ମଡେଲରେ କୃଷକ ସଂଗଠନମାନେ ନିଜେ ସୋଲାର ପ୍ଲାଣ୍ଟରେ ନିବେଶ କରି ତାହାର ମାଲିକ ହୋଇପାରନ୍ତି, ନାକି ଜମିକୁ କୌଣସି ବାହ୍ୟ ନବୀକରଣଶୀଳ ଶକ୍ତି କମ୍ପାନୀକୁ ଭଡାରେ ଦେବା। ମାଲିକାନା ଥିଲେ, ବିଦ୍ୟୁତ ଉତ୍ପାଦନରୁ ଆସୁଥିବା ଆୟ ସମୁଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ରହେ। ଏହା FPO ର ସଂସ୍ଥାଗତ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଏବଂ ସମ୍ପତ୍ତି ଆଧାରକୁ ମଧ୍ୟ ମଜବୁତ କରେ।

ଏହି ଧାରଣାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ସହ୍ୟାଦ୍ରି ଫାର୍ମ୍ସ, ଯାହାକୁ ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ FPO ଭାବେ ଗଣାଯାଏ। ଏହା ନାସିକରେ ଅଙ୍ଗୁର ଓ ସିଟ୍ରସ୍ (ଲେମ୍ବୁ ଶ୍ରେଣୀ) ଚାଷ ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ 250 କିଲୋୱାଟର ଏକ ଏଗ୍ରିଭୋଲ୍ଟିକ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ ସ୍ଥାପନ କରିଛି। ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପ “ଡିଭେଲପ୍ ଫର ଏଗ୍ରିଭୋଲ୍ଟିକ୍ସ” (DeveloPPP for Agrivoltaics) ପଦକ୍ଷେପର ଅଂଶ ଥିଲା। ଏହି ପାଇଲଟ୍ ପ୍ରକଳ୍ପ ଦର୍ଶାଇଛି ଯେ ଉଦ୍ୟାନଚାଷ ସହିତ ସୋଲାର PV କୁ ଯୋଡ଼ିବା ସମ୍ଭବ ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୂଲ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳକୁ ଉନ୍ନତ କରାଯାଇପାରେ। ସହ୍ୟାଦ୍ରି ଫାର୍ମ୍ସର ଅନୁଭବ, ଏଗ୍ରିଭୋଲ୍ଟିକ୍ସ ଅପନାଇବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା FPO ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଲ୍ୟ-ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବିକଳ୍ପ ହୋଇପାରେ।

FPO- ପ୍ରଧାନ ଏଗ୍ରିଭୋଲ୍ଟିକ୍ ମଡେଲର ଅନେକ ଲାଭ ଅଛି। ବିଦ୍ୟୁତ ବିକ୍ରୟ ମାଧ୍ୟମରେ ନିୟମିତ ଆୟ ମିଳିବା ସହିତ, FPOମାନେ ଏହି ବିଦ୍ୟୁତକୁ ଫସଲ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଓ ସଂରକ୍ଷଣ ସୁବିଧା (ଯଥା—କୋଲ୍ଡ ଷ୍ଟୋରେଜ୍, ସୁକାଇବା ଇଉନିଟ୍, ଚାରା କାଟିବା ମେସିନ୍, ମିଲିଂ ଓ ପ୍ୟାକେଜିଂ ପ୍ଲାଣ୍ଟ) ଚାଲାଇବାରେ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବେ। ସାଧାରଣତଃ ଏହି ଇଉନିଟ୍‌ମାନେ ପ୍ରତି କିଲୋୱାଟ୍-ଘଣ୍ଟା (kWh) 8 ରୁ 10 ଟଙ୍କା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାଣିଜ୍ୟିକ ବିଦ୍ୟୁତ ଶୁଳ୍କ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ, ଏଗ୍ରିଭୋଲ୍ଟିକ୍ସ ମାଧ୍ୟମରେ ଉତ୍ପାଦିତ ବିଦ୍ୟୁତ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ଖର୍ଚ୍ଚିଳା ବିକଳ୍ପ ହୋଇପାରେ।

ପଶୁପାଳନ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ FPO ମାନେ (ବିଶେଷକରି ଡେୟାରୀ କ୍ଷେତ୍ରରେ କାର୍ଯ୍ୟରତ) ଏଗ୍ରିଭୋଲ୍ଟିକ୍ ସିଷ୍ଟମ୍ ସ୍ଥାପନ କରି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଲାଭ ପାଇପାରିବେ। ସୋଲାର ପ୍ୟାନେଲ୍‌ଗୁଡ଼ିକର ତଳେ ସେମାନେ ସବୁଜ ଚାରା, ଯେପରିକି ଘାସ ଓ ଡାଲିଶସ୍ୟ ଫସଲ ଚାଷ କରିପାରିବେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସାରାବର୍ଷ ପଶୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୋଷ୍ଟିକ ଚାରା ଉପଲବ୍ଧ ରହିବ।

ସେହିପରି, ସୋଲାର ପ୍ୟାନେଲ୍‌ରୁ ଉତ୍ପାଦିତ ବିଦ୍ୟୁତକୁ ଆବଶ୍ୟକ ଡେୟାରୀ ଢାଞ୍ଚା—ଯଥା ବଲ୍କ ମିଲ୍କ ଚିଲର, ଦୁଧ ପ୍ୟାକେଜିଂ ଇଉନିଟ୍ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମୂଲ୍ୟ ସଂବର୍ଦ୍ଧନ ସୁବିଧା—ଚାଲାଇବାରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରିବ। ଏହା ବିଦ୍ୟୁତ ଖର୍ଚ୍ଚକୁ ବହୁତ କମାଇବ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଡେୟାରୀ ମୂଲ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିବ। ଶେଷରେ, ଏହା କୃଷକମାନଙ୍କର ସମୁଦାୟ ଆୟ ବୃଦ୍ଧି କରିବ।

ପ୍ରକଳ୍ପ ପାଇଁ ଆର୍ଥିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ସମୟରେ, FPO ମାନେ ମୋଟ ଖର୍ଚ୍ଚର ପ୍ରାୟ 30% ଅଂଶ ନିଜସ୍ୱ ପୁଞ୍ଜି (ଇକ୍ୱିଟି) ଭାବେ ଯୋଗାଡ଼ କରିବାକୁ ପଡ଼େ। ଯଦି FPO ମାନେ ଏଗ୍ରିଭୋଲ୍ଟିକ୍ ମଡେଲ୍ ଅପନାନ୍ତି, ତେବେ ଶେଷ ରାଶି ରିଆୟତି ଋଣ ମାଧ୍ୟମରେ ମିଳିପାରିବ। ଏହିପାଇଁ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ କୃଷକ ଉର୍ଜା ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ଉତ୍ଥାନ ମହାଭିଯାନ (PM-KUSUM) ଏବଂ କୃଷି ଅବସଂରଚନା ନିଧି (AIF) ପରି ସରକାରୀ ଯୋଜନାମାନଙ୍କ ସହାୟତା ନିଆଯାଇପାରିବ।

ଏହା ସହିତ, ମିଶ୍ରିତ ଆର୍ଥିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଅନୁଦାନ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରିବ, ଏବଂ କର୍ପୋରେଟ୍ ସୋସିଆଲ୍ ରେସପନ୍ସିବିଲିଟି (CSR) ପ୍ରକଳ୍ପ ଓ ଇମ୍ପାକ୍ଟ ନିବେଶକମାନଙ୍କ ସହିତ ସାଂଘିକତା କରାଯାଇପାରିବ। ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଆର୍ଥିକ ଉତ୍ସ ମାଧ୍ୟମରେ FPOମାନେ ଆବଶ୍ୟକ ପୁଞ୍ଜି ସଂଗ୍ରହ କରି ଜୋଖିମକୁ ଭଲଭାବେ ପରିଚାଳନା କରିପାରିବେ।

ଶେଷରେ, ସମୁଦାୟର ସମ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରି, ଏହି ମଡେଲ୍ ଗ୍ରାମୀଣ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ସଶକ୍ତ କରିବା ଓ ନବୀକରଣଶୀଳ ଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବାର ବ୍ୟାପକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଆଗେଇ ନେଉଛି।

ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ, ଏହି ମଡେଲ୍‌କୁ ବୃହତ୍ ପ୍ରମାଣରେ ଲାଗୁ କରିବା ଫଳଦାୟକ ହୋଇପାରେ। ଏହିପାଇଁ ସେହି ଫସଲ-ଆଧାରିତ FPO ମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାଥମିକତା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁମାନେ କଟାଇ ପରେ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଓ ମୂଲ୍ୟ ସଂବର୍ଦ୍ଧନର ଉତ୍ତମ ସମ୍ଭାବନା ଥିବା ମୂଲ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ସହିତ ଜଡିତ (ଯଥା—ହଳଦୀ, ଆଳୁ, ଚା ଓ ଅଙ୍ଗୁର)।

ସେହିପରି, ଅଞ୍ଚଳ-ଆଧାରିତ FPOମାନେ (ଯଥା—ଶୁଷ୍କ, ଅର୍ଦ୍ଧ-ଶୁଷ୍କ ଓ ବର୍ଷା-ନିର୍ଭର କ୍ଷେତ୍ରର FPO), ଯେଉଁଠାରେ ଜମିର ଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ୟବହାର କୃଷକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟଧିକ ଲାଭକାରୀ, ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଥମିକତା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ସମାବେଶିତାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବା ଏବଂ ଗ୍ରାମୀଣ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ସଶକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ, ମହିଳା-ଚାଳିତ FPO (2025 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାୟ 800) ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ଦିଆଯିବା ଆବଶ୍ୟକ।

"କର୍ଣ୍ଣାଟକର କୋଲାରର କୃଷି ବିଜ୍ଞାନ କେନ୍ଦ୍ରରେ ବିଜ୍ଞାନ, ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ଏବଂ ନୀତି ଅଧ୍ୟୟନ କେନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା କୃଷକ ଏବଂ FPO ପ୍ରତିନିଧିମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୃଷି ବିକାଶ ଉପରେ କ୍ଷମତା ନିର୍ମାଣ କର୍ମଶାଳା"

ଏହି ସମସ୍ତ ପଦକ୍ଷେପ ସହିତସହିତ, ସମସ୍ତ FPO ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ଏଗ୍ରିଭୋଲ୍ଟିକ୍ସର ପ୍ରାଯୁକ୍ତିକ, ଆର୍ଥିକ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ନିରନ୍ତର ସୂଚନା ଦେବା, ସେମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷିତ କରିବା ଓ କୌଶଳ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହିପାଇଁ ସଚେତନତା ଅଭିଯାନ, ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ କାର୍ଯ୍ୟଶାଳା ଓ ଅଧ୍ୟୟନ ଭ୍ରମଣ ଆୟୋଜନ କରାଯିବା ଉଚିତ। ସହିତ, ପ୍ରକଳ୍ପ ଧାରଣାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ୱୟନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂସ୍ଥାଗତ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ (ହ୍ୟାଣ୍ଡହୋଲ୍ଡିଂ) ମଧ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ କରାଯିବା ଦରକାର, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଯୁକ୍ତିକ ଓ ନିୟମାନୁକୂଳ ସମସ୍ୟାମାନେ ସହଜରେ ସମାଧାନ ହୋଇପାରିବ।

ଭାରତ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଶକ୍ତି ପରିବର୍ତ୍ତନର ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ ଏଗ୍ରିଭୋଲ୍ଟିକ୍ସକୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ ଦେଇଛି। ସେପ୍ଟେମ୍ବର 2025ରେ PM-KUSUM 2.0 ର ଭବିଷ୍ୟତ ଉପରେ ଆଲୋଚନା ପାଇଁ ଆୟୋଜିତ ଏକ ଉଚ୍ଚସ୍ତରୀୟ ବୈଠକରେ, ନୂତନ ଓ ନବୀକରଣଶୀଳ ଶକ୍ତି ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ (MNRE) ଜାତୀୟ ଏଗ୍ରିଫୋଟୋଭୋଲ୍ଟିକ୍ ମିଶନ୍ ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖିଥିଲା, ଯାହା ସମ୍ଭବତଃ ଏହି ବର୍ଷ ଆରମ୍ଭ ହୋଇପାରେ।

ଏହା FPO ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ସୁନାହରା ସୁଯୋଗ—ଏଗ୍ରିଭୋଲ୍ଟିକ୍ସର ସାମର୍ଥ୍ୟକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ସମୁଦାୟ-ପ୍ରଧାନ, ସବୁଜ ଓ ସୁଦୃଢ଼ ଗ୍ରାମୀଣ ଅର୍ଥନୀତି ଗଢ଼ି ତୋଳିବାର।

ଲେଖକ: ସୁହାସ ସତ୍ୟକିରଣ

ସୁହାସ ସତ୍ୟାକିରଣ ଗବେଷଣା-ଆଧାରିତ ଥିଙ୍କ୍ ଟ୍ୟାଙ୍କ “ସେଣ୍ଟର ଫର ଷ୍ଟଡି ଅଫ୍ ସାଇନ୍ସ, ଟେକ୍ନୋଲୋଜି ଏଣ୍ଡ ପଲିସି (CSTEP) ର ରିନ୍ୟୁଏବଲ୍ସ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ଏକ ବିଶ୍ଳେଷକ।